H5-De wereld in de tijd van ontdekkers en hervormers

H5: De wereld in de tijd van ontdekkers en hervormers
§5.1: De renaissance
Kenmerkende aspect:
Het veranderend mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
Vanaf midden v/d 16e eeuw --> middeleeuwen steeds meer beschouwd als donkere tussen periode tussen de glorieuze oudheid en de nieuwe tijd waarin de oudheid herleefde
Giorgio Vasari sprak van een renascimento(wedergeboorte)
middeleeuwse kunst noemde hij 'gotisch'(barbaars)
Westerse geschiedschrijving --> 1500: beëindiging van de middeleeuwen
Daarna: Renaissance(vroegmoderne tijd)
In werkelijkheid: Renaissance bestond al in de 15e eeuw in Italiaanse steden
In deze zelfstandige stadsstaten --> rijke machtige bovenlaag van handelaren en bankieren
bouwden riante villa's en lieten beste kunstenaars voor zich werken
minder bezig met god en het hiernamaals
--> nieuw levensgevoel: momento mori(gedenk te sterven) veranderde in carpe diem(pluk de dag)
ging samen met belangstelling voor klassieke erfgoed
herontdekking(klassieke oudheid) --> humanistische geleerden(belangrijke rol)
h.g. wilden, los van het christendom begrijpen wat de klassieke schrijvers écht bedoelden
Turkse verovering(Constantinopel) --> gaf humanisme een extra impuls
De ontwikkeling tot zelfstandig individu werd een nieuw opvoedingsideaal
mens --> uomo universalis(de universele mens die zich op alle mogelijke gebieden had ontplooid)
levendige contacten en boekdrukkunst --> humanisten naar noorden
leergierigheid en kritische instelling --> natuurwetenschappelijk denken
Copernicus ontwiep wiskundig model v/h zonnenstelsel waarin de zon het middelpunt was
Kunstenaars --> werk van Grieken en Romeinen bestuderen
onderzochten de natuur en menselijke anatomie
ontwerpskeuze breidde uit
Terug naar de natuur
Inleiding
Pluk de dag
Schoonheid
§5.2: De Europese expansie
Kenmerkende aspect:
het begin van de overzeese expansie
15e eeuw: Europeanen kenden alleen Midden-Oosten en Noord-Afrika
Over onbekende gebieden werd veel gefantaseerd
Oosterse producten(zijde en specerijen) waren zeer gewild
daardoor ook peperduur
Portugezen
15e eeuw --> reizen langs Afrika
1493: Portugezen slecht nieuws --> Christoffel Columbus had Italië gevonden door naar het westen te varen
Vasco da Gama(1498)
voer als eerste naar Indië
Na ontdekkers in midden- en en Zuid-Europa
conquistadones(Spaanse veroveraars)
Onderwierpen in 1519 het Aztekenrijk(Mexico) en in 1530 het Incarijk(Peru)
winnen van goud- en zilver- voorraden
Spanjaarden
vernietigden indiaanse samenleving --> dwongen bevolking voor zich te werken
16e eeuw: nieuwe golf van ontdekkingsreizen
Willem Barentz probeerde via Noord-Rusland naar Indië te varen(1596), strandden in polijs van Nova Zembla
Inleiding
Reuzen en draken
Spaanse veroveraars
§5.3 De kerkhervorming
Kenmerkende aspect:
de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
Erasmus was wel degelijk een wegbreider van de godsdienstige revolutie die Luther ontketende
Erasmus
Bestudeerde teksten van het nieuwe testament
vergeleek deze teksten met Latijnse vulgaat
Erasmus maakt nieuwe vertaling <-- vulgaat bevat fouten
Lof der Zotheid(Erasmus): in het boek word gespot met kerk
Erasmus voorloper naar reformatie(kerkhervorming)
Ondanks kritiek wel katholiek! Geen kerkscheuring, wek hervorming!
Er waren al langer mensen tegen de kerk, maar de kerk kon alle bewegingen die zich tegen haar keerde als ketterij vernietigen
niet met hervormingsbeweging(1517) Maarten Luther
Maarten Luther
Reformatie scheurde christendom W-E uiteen: protestanten en katholieken
volgens overlevering timmerde Luther 31 oktober 1517 een pamflet met 95 stellingen op de deur van de Slotkerk in Wittenberg
Luther: "Er moet een einde komen aan die aflaten(manier om je zonden af te kopen)"!
Erasmus en Luther --> willen hervorming op gang brengen
Paus --> proces tegen hen
L: Priesters zijn overbodig
Paus dreigt Luther uit de kerk te zetten als hij zijn ideeën niet herriep(1520)
Luther verzet zich tegen kerk
kerkscheuring
Karel V vs protestantse Duitse vorsten: godsdienstoorlog
1555: beëindigd(godsdienstvrede van Auburg)
Calvijn: Grieks geleerde, las bijbel in Grieks en Hebreeuws
In zijn afwijzing van heiligenbeelden, Mariaverering en ander 'bijgeloof' was hij nog radicaler dan Luther
Calvijn: "God bepaalde of de mens goed of slecht is". Luther: "God kan de mens nog redden!"
calvinisten wijdden leven aan: gebed, bijbelstudie, kerkgang en arbeid
Luther: Duitse vorsten mogen geloof regelen / Calvijn: Geen vorst mag geloof regelen
Calvijn organiseerd keerk in Genève(1541)
vanuit daaruit Calvinisme West- Noord- en Midden-Europa
Calvinisme in Nederland: geheim
Inleiding
Bijbelstudie
Luther
Door geloof alleen
Calvijn
Kerk en staat
§5.4 De Nederlandse opstand
Kenmerkende aspect:
Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van de Nederlandse staat.
3 september 1566 Filips II koortaanval, wegens verwoesting kloosters en kerken
Filip's vader(Karel V) had in 1515 bestuur in Nederlanden op zich genomen
Nederlandse gewesten
grote zelfstandigheid
eigen gewoontes & rechtsregels
Nederlandse steden
grote zelfstandigheid
tal van rechten(privileges / vrijheden)
stadhouder
elke vorst had een stadhouder
overleg met staten, waarin de standen(geestelijkheiden, adel en steden) van het gewest waren vertegenwoordigd
Karel versterkte centrale bestuur
kreeg meer te zeggen
beperkte de gewestelijke zelfstandigheid
godsdienstpolitiek
geloof beschermen, handenvol aan bestrijding protestantisme(1522: eigen inquisitie)
Filips zette politiek van zijn vader voort
1559: verliet de Nederlanden en stelde halfzuster aan als landvoogdes
halfzuster
problemen met adel
calvinisme drong door in de Nederlanden
hoog adelijk verzet geleid door Willem van Oranje
beloofde kettervervolging te matigen
calvinisten durven openlijk bijeen te komen
Filips woedend
Alva
1567: ijzere hertog(Alva)
rechtbank: duizenden doodvonnissen
Alva oppermachtig
W v O nog steeds leider van verzet
Verzet: 1 april 1572 verrassing in Den Briel
één land uit Alva's handen bevrijdt
Hollandse en Zeeuwse steden in opstand
Alva nam wraak
spanjaarden kregen het moeilijker
Filips - hertog Parma(landvoogd) --> sluit verbond met zuidelijke gewesten
Verzet(Oranje): Unie van Utrecht --> calvanistische invloed
katholieke geloof verboden
1581: UvU zwoeren Filips af als landsheer
UvU: ook Vlanderen en Brabant
Parma veroverd gebieden terug
1584: katholieke fanaticus vermoord Willem van Oranje
Parma meer steden in handen
Spanje - oorlogsvloot("onoverwinnelijke Armada") 1588 ten onder
Nederland opzoek naar nieuwe landheer, verder als de Republiek
zoon van Willem van Oranje, Maurits, neemt Republiek over
Inleiding
Inquisitie
Beeldenstorm
De ijzere hertog
De onoverwinnelijke Armada
Erasmus van Rotterdam:
- belangrijk humanist(buiten Italië)
- propageerde christelijk humanisme
- mensen moesten niet weggaan bij christendom maar zich verdiepen en het zuiveren
8